💥 પ્રાઈઝ વોર: મોરબીના સિરામિક ઉદ્યોગ માટે ઘાતક માર્ગ!

💥 પ્રાઈઝ વોર: મોરબીના સિરામિક ઉદ્યોગ માટે ઘાતક માર્ગ! 

============================

મોરબી — એક નાનું શહેર, પરંતુ એક વિશાળ ઉદ્યોગનું ધબકતું હૃદય છે. અહીંનું સિરામિક ઉદ્યોગ એશિયાના સૌથી મોટા ઉદ્યોગોમાંનું એક ગણાય છે. કરોડો રૂપિયાનું વાર્ષિક ઉત્પાદન અને લાખો લોકોના રોજગાર સાથે મોરબીનું નામ માત્ર ગુજરાતમાં જ નહીં, પણ દુનિયાના અનેક ખૂણાઓમાં ગુંજતું આવ્યું છે. પરંતુ આજે આ ગૌરવમય ઉદ્યોગ એક એવા વળાંક પર ઊભો છે જ્યાં તેની સમૃદ્ધિ કરતાં એની નબળાઈ વધુ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે. ઉદ્યોગના મૂળમાં ઘૂસી ગયેલું સૌથી મોટું અને ઘાતક પરિબળ છે “પ્રાઈઝ વોર”

આ લડાઈ કોઈ ટ્રેડર કે ગ્રાહક સાથે નથી, આ લડાઈ ઉદ્યોગકારો પોતે એકબીજાને સામે ઊભા થઈને લડી રહ્યા છે અને એ જ આ ઉદ્યોગના ધીમે ધીમે થતા પતનનું સૌથી મોટું કારણ છે.

આજથી માત્ર બે-ત્રણ વર્ષ પહેલાં ૨x૪ સ્ક્વેર ફૂટ (૬૦૦x૧૨૦૦ mm) સાઇઝની ટાઇલ્સ રૂ. ૨૮ થી ૩૫ સુધીના ભાવે વેચાતી હતી. એ જ સાઇઝની ટાઇલ્સ આજે ફક્ત રૂ. ૧૮ ના તળિયાના ભાવે વેચાઈ રહી છે. જે ટાઇલ્સ ક્યારેક ગુણવત્તાની સ્પર્ધાથી વેચાતી હતી, એ હવે ભાવની લડાઈમાં મૃતઃપાય થઈ રહી  છે. ગુણવત્તા ગૌણ બની ગઈ છે અને સૌથી મોટું હથિયાર બની ગયું છે “સસ્તો ભાવ” — અને આ હથિયાર ઉદ્યોગને બચાવવાનું નહીં પરંતુ તેને ખતમ કરવાની દિશામાં આગળ ધકેલી રહ્યું છે.

પ્રાઈઝ વોર શરૂઆતમાં એક સ્વાર્થભર્યું હથિયાર લાગે છે — કોઈ એક ફેક્ટરીએ ૨૮ રૂપિયાની ટાઇલ્સ ૨૭ માં મૂકી, પછી બીજી ફેક્ટરી ૨૬ માં, પછી ત્રીજી ૨૫ માં અને આજે ૧૮–૨૦ ના તળિયાના ભાવે મોટા ભાગની ફેક્ટરીઓ વેચાણ કરી રહી છે. કોઈને લાગે છે કે “થોડું ઓછું રાખીને માર્કેટ કબજે કરી લઈએ.” પરંતુ હકીકતમાં એ માર્કેટ કબજે કરવાનું નહીં, પણ આખો માર્કેટ ગુમાવવાનો રસ્તો છે. જે વસ્તુનો ઉત્પાદન ખર્ચ રૂ. ૧૮ થી ૧૮.૫ થાય છે, તે રૂ. ૧૮–૨૦ માં વેચવી એ નફો નથી — એ તો પોતાના ધંધાના અંતિમ દિવસો માટેનું ગણગણતું ઘંટનાદ છે.

આ ભાવની લડાઈનું પહેલું અને સૌથી ગંભીર પરિણામ છે — સીધો આર્થિક ઝાટકો. ગેસ, કોલસો, મજૂરી, ટ્રાન્સપોર્ટ અને પેકિંગ જેવા ખર્ચાઓને લઈને ઉત્પાદન ખર્ચ સતત વધી રહ્યો છે. માર્કેટમાં મળતો ભાવ એની સામે ઘટી રહ્યો છે. ઉદ્યોગપતિઓને નફો તો દૂર, ક્યારેક તો ખર્ચ પણ પૂરો કરવો મુશ્કેલ થઈ જાય છે. મોટાભાગના વ્યવહારો ૯૦ થી ૧૮૦ દિવસની ક્રેડિટ પર ચાલે છે. પૈસા માર્કેટમાં ફસાય છે. રોકાણ પર રિટર્ન મળતું નથી. અને લોન તથા EMIનો બોજો ઉદ્યોગકારને અંદરથી ચૂસી લે છે. આજે અમુકને તેની અસર છે, પણ કાલે એ અસર દરેકના દ્વાર ખટખટાવવાની છે.

ભાવની આ દોડે ગુણવત્તાને પણ કાપી નાખી છે. સસ્તામાં વેચાણ માટે ઉત્પાદનનો ખર્ચ ઓછો કરવા માટે કાચામાલની ક્વોલિટી ઘટાડવી પડે છે, ટેસ્ટિંગમાં છૂટછાટ થાય છે અને ડિઝાઇન તથા ફિનિશિંગ પરનો ફોકસ હટે છે. પરિણામે માર્કેટમાં નીચી ગુણવત્તાવાળો માલ ભરાઈ જાય છે. ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ ખસી જાય છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં મોરબીની પ્રતિષ્ઠા ડગમગી જાય છે. જે બ્રાન્ડે દાયકાઓથી વિશ્વાસ જીત્યો હતો, એ જ બ્રાન્ડ હવે સસ્તા અને નીચી ગુણવત્તાના પ્રતીક તરીકે ઓળખાવા લાગ્યો છે. વિશ્વ બજારમાં એકવાર ઈમેજ ખરાબ થઈ જાય પછી તેને પાછી મેળવવી કેટલી મુશ્કેલ છે, એ મોરબીના ઉદ્યોગકારો કદાચ આજે નથી સમજી રહ્યા — પણ કાલે આ જ હકીકત બધાને ઝંઝોડશે.

ભાવની લડાઈનો બીજો મોટો ઝટકો પડે છે મજૂરો અને રોજગાર પર. મોરબીના સિરામિક ઉદ્યોગમાં હજારો પરિવારો કામ કરે છે. આ ઉદ્યોગ ફક્ત માલ નહીં, પરંતુ હજારો ઘરોમાં રોટલો પૂરો પાડે છે. જ્યારે ફેક્ટરીમાં ઉત્પાદન ઘટે છે, ભાવ ઘટે છે અને નફો ન રહે ત્યારે મજૂરોની છટણી થવા લાગે છે. પગાર મોડો પડે છે અથવા મળતો જ નથી. રોજગાર અસ્થિર બને છે. ઉદ્યોગપતિ માટે જે તણાવ આર્થિક છે, એ મજૂર માટે અસ્તિત્વનો પ્રશ્ન બની જાય છે. જો ઉદ્યોગપતિને નફો જ ન રહે, તો મજૂરને રોજગાર ક્યાંથી મળશે?

આ લડાઈ ફક્ત સ્થાનિક માર્કેટ પૂરતી સીમિત નથી. મોરબીની ટાઇલ્સ વિશ્વના ૧૮૦ થી વધુ દેશોમાં નિકાસ થાય છે. જો વિદેશી ખરીદદારોને સતત નીચી ક્વોલિટી અને અનિશ્ચિત ભાવવાળી પ્રોડક્ટ મળશે તો તેઓ વિશ્વાસ ગુમાવી બેસશે. અન્ય દેશોના સ્પર્ધકો આ માર્કેટ કબજે કરશે. મોરબીના ઉત્પાદકોને આંતરિક માર્કેટમાં સપ્લાય વધવાના કારણે ભાવમાં વધુ પડતા દબાણનો સામનો કરવો પડશે. આ રીતે ધીમે ધીમે આખું ઈકોસિસ્ટમ તૂટી જશે.

આ રમતનો સૌથી મોટો વિજેતા ઉદ્યોગપતિ નહીં — વેપારી છે. વેપારીઓ અલગ અલગ ફેક્ટરીમાંથી સસ્તો માલ ખરીદી શકે છે, ઓછા ભાવે લે અને થોડા વધુ ભાવે વેચી નફો કમાઈ લે. તેમની પાસે કોઈ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ નથી, કોઈ જોખમ નથી, અને ફેક્ટરીની જેમ લોન કે EMI પણ નથી. ફેક્ટરી માલ સસ્તામાં આપે અને વેપારી બે રૂપિયા ઉપર કમાઈ લે — આખી કમાણી એના ખિસ્સામાં જાય. જે ઉદ્યોગપતિએ કરોડોનું રોકાણ કર્યું છે તે ધંધામાં લોહી વહાવે છે અને જેનું કશું જ દાવ પર નથી લાગ્યું એ જલસા કરે છે — આ છે પ્રાઈઝ વોરની નગ્ન હકીકત.

જ્યારે ઉદ્યોગપતિ સતત ખોટમાં ધંધો ચલાવે છે ત્યારે બેંક અને ફાઇનાન્સર્સની સામેની તેની સ્થિતિ પણ નબળી પડે છે. EMI ભરવી મુશ્કેલ બને છે, વ્યાજનો બોજો વધે છે, અને એક પછી એક લોન ડિફોલ્ટ થાય છે. બેંકો આવા સેક્ટરને “રિસ્કી” ગણાવે છે અને નવા ફાઇનાન્સિંગના દરવાજા બંધ થાય છે. ઉદ્યોગ ધીમે ધીમે દબાણ હેઠળ તૂટી જાય છે.

જો આજની દિશામાં કોઈ ફેરફાર ન થાય, તો આવનારા ત્રણથી પાંચ વર્ષોમાં સ્થિતિ અત્યંત ગંભીર બની શકે છે. ૫૦ થી ૬૦ ટકા ફેક્ટરીઓ બંધ થવાની શક્યતા છે. હજારો મજૂરો બેરોજગાર થઈ શકે છે. મોરબીનું આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટ ગુમાઈ શકે છે. નિકાસ ઘટી જશે, લોનના ડિફોલ્ટ વધશે અને નવી પેઢી ઉદ્યોગમાંથી દુર ભાગશે. જે ઉદ્યોગે દાયકાઓ સુધી મોરબીને ઓળખ આપી હતી એ જ ઉદ્યોગ એક ખંડેરમાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે.

પણ હજુ સમય છે. જો ઉદ્યોગકારો ઈચ્છે તો આ દિશા બદલાઈ શકે છે. સૌથી પ્રથમ જરૂરી છે સંયુક્ત ન્યૂનતમ ભાવ નક્કી કરવો. ઉત્પાદન ખર્ચથી ઓછી કિંમતે વેચાણ બંધ કરવું. સ્પર્ધા ભાવમાં નહીં, ગુણવત્તા અને ઈનોવેશનમાં કરવી. “Made in Morbi” નામને ફરીથી વિશ્વાસનું પ્રતીક બનાવવું. ઉદ્યોગ સંસ્થાઓ અને એસોસિએશનને કડક નીતિ બનાવવી પડશે અને માર્કેટમાં શિસ્ત લાવવી પડશે. નિકાસ માટે સ્પષ્ટ નીતિ અને ઉત્પાદકો તથા નિકાસદારો વચ્ચે સ્પષ્ટ કરાર કરવા પડશે.

મોરબીનો ઉદ્યોગ માત્ર ઉદ્યોગ નથી — એ હજારો પરિવારોના સ્વપ્નો છે. એ પ્રદેશની સમૃદ્ધિનું સ્ત્રોત છે. જો આજે ઉદ્યોગપતિઓ ભાવની લડાઈ છોડીને ગુણવત્તા અને સંકલ્પની લડાઈ લડે તો આવતી પેઢીને ખંડેર નહીં પણ એક ગૌરવશાળી ઉદ્યોગ વારસામાં મળશે. જો આજની લડાઈ ભાવ માટે રહેશે તો આવતી કાલે લડવા માટે કશું જ નહીં રહે.

આ ઉદ્યોગને બચાવવાની લડાઈ કોઈ એક ફેક્ટરી કે એક ઉદ્યોગપતિની નથી — આ આખા મોરબીના ઉદ્યોગજગતની છે. એકતા, સંયમ અને સંકલ્પથી જ આ ઉદ્યોગને ફરી મજબૂત કરી શકાય છે.

દામમાં નહીં, ધંધામાં જીતો.

ક્વોલિટી સાથે લડો, પ્રાઈઝ સાથે નહીં.

આજનો નિર્ણય જ આવતી કાલનો ઈતિહાસ લખશે — ઈતિહાસ એ કહેશે કે “મોરબીનો ઉદ્યોગ ઉદ્યોગકારોની એકતાથી બચ્યો” કે “ઉદ્યોગકારોના વ્યક્તિગત સ્વાર્થ ખાતર સામૂહિક રીતે તૂટી ગયો” — એ હવે ઉદ્યોગકારોના હાથમાં છે.

✍️ ઉત્તમ ત્રાસડીયા ૧૬.૧૦.૨૦૨૫